Reactie op ingezonden bericht over basisinkomen

Naar aanleiding van onze kritiek op het basisinkomen ontvingen wij via het contactformulier onderstaande reactie van een lezer. In het kader van privacy is de naam geanonimiseerd.

Reactie van een lezer (geanonimiseerd)

“Beste mensen, hierbij een reactie op jullie kritiek op het basisinkomen. Ik ga er met gestrekt been in: Het basisinkomen is niets bijzonders, het is een recht en had er, gezien de enorm toegenomen industriele productiviteit eigenlijk al vanaf eind jaren zeventig moeten zijn. In elk geindustrialiseerd land.

Waarom? Omdat de technologie een erfenis is van ons allemaal, en niemand daarom het alleen recht op de vruchten hiervan kan opeisen. Toch hebben de mensen dit toegelaten en laten ze het verder toe. Ook in een tijd waarin AI en robots heel veel werk veel sneller en veel efficienter zullen gaan doen, blijven we vasthouden aan het (calivinistisch) ideaal van 100% betaalde werkgelenheid.

En dat denken zit diep, overal ter wereld hebben de mensen geleerd dat ze geen 'gratis geld' verdienen, omdat ze alleen hun 'dienst waardig' zijn. Het basisinkomen is dus geen gunst, maar een misgelopen recht. En dat zal steeds duidelijker gaan worden in de komende jaren, waarin de arbeidsmarkt zoals we die kennen onherkenbaar zal worden getransformeerd.

Bedankt voor jullie aandacht, vriendelijke groet, M.”

1. Is een basisinkomen een “recht”?

Een universeel basisinkomen wordt doorgaans gedefinieerd als een onvoorwaardelijk, individueel en periodiek inkomen voor alle burgers — los van arbeid, vermogen of inkomen. Dat is een idee, geen bestaand recht.

In geen enkel land ter wereld bestaat een volledig universeel, onvoorwaardelijk basisinkomen zoals voorstanders dat voorstellen.

Brazilië wordt vaak ten onrechte genoemd: de wet uit 2004 maakte een basisinkomen theoretisch mogelijk, maar wat uiteindelijk werd ingevoerd was Bolsa Família — een programma voor arme gezinnen, mét voorwaarden en inkomensgrenzen. Dat is géén basisinkomen.

Kortom: iets “een recht” noemen, maakt het nog geen recht. Het is een politieke wens, geen juridische realiteit.

2. Technologie als “erfenis van ons allemaal”?

Technologische vooruitgang ontstaat door een combinatie van:

• publieke investeringen (onderwijs, infrastructuur, onderzoek),
• private investeringen en ondernemerschap,
• risicodragend kapitaal,
• langdurige kennisopbouw.

Dat er publieke componenten zijn betekent niet dat iedere burger automatisch aanspraak heeft op een levenslang onvoorwaardelijk inkomen. Dat is een normatieve stelling, geen feit.

Historisch zien we dat technologie vooral leidt tot hogere productiviteit en hogere inkomens over tijd, niet tot het verdwijnen van inkomen voor de massa.

3. Verdwijnt werk door AI en robots?

Elke industriële revolutie voorspelde “massaal banenverlies”, maar telkens bleek:

• specifiek werk verdwijnt,
• maar nieuwe sectoren en beroepen ontstaan,
• per saldo blijft arbeid cruciaal in de economie,
• en groeit de totale werkgelegenheid op lange termijn.

OESO, ILO en CPB laten zien dat automatisering banen verandert — niet afschaft. De claim dat arbeid “vooral door robots wordt vervangen” is een speculatieve toekomstprojectie, geen vastgesteld feit.

4. “Calvinistisch werkideaal” en “misgelopen recht”

Werk is niet slechts een calvinistische norm:

• het creëert economische waarde,
• het financiert publieke voorzieningen,
• het draagt bij aan sociale samenhang en welzijn,
• het maakt een moderne verzorgingsstaat überhaupt mogelijk.

Het begrip “misgelopen recht” is retorisch. Een recht is ofwel erkend en vastgelegd, of niet. Een “misgelopen recht” bestaat juridisch niet.

5. Wat leren echte experimenten?

Veel aangehaalde voorbeelden gaan niet over echte basisinkomens. Het Finse “experiment” betrof:

• 2.000 langdurig werklozen,
• 560 euro per maand,
• gedurende 2 jaar,
• geen universele dekking.

De effecten op werkgelegenheid waren beperkt. Welzijn nam toe, maar dat bewijst niet dat een nationaal basisinkomen financieel of economisch haalbaar is.

6. De échte discussie

De ingezonden reactie raakt wel reële kwesties:

• verdelen van opbrengsten uit groei,
• te veel bureaucratie in het huidige stelsel,
• onzekerheid op de arbeidsmarkt.

Maar daaruit volgt niet automatisch dat een universeel basisinkomen:

• betaalbaar is,
• economisch verantwoord is,
• of sociaal rechtvaardiger is dan gerichte ondersteuning.

De kern van de uitdagingen ligt in beter beleid, niet in het loslaten van het uitgangspunt dat mensen — waar mogelijk — zelf bijdragen aan de samenleving.

Conclusie

De reactie van M. is begrijpelijk vanuit idealisme, maar rust op onjuiste aannames:

• een basisinkomen bestaat nergens als recht,
• technologie maakt werk niet overbodig,
• historische trends wijzen niet op massale werkloosheid,
• experimenten zijn geen bewijs voor uitvoerbaarheid,
• en de echte problemen vragen beter gericht beleid.

We denken graag mee over verbeteringen aan het huidige systeem — maar wél op basis van feiten, haalbaarheid en economische realiteit.

Bronnen

1. Oxfam Novib – “De voor- en nadelen van het basisinkomen” (2018).
2. VPRO Tegenlicht – “Het basisinkomen is sinds corona dichterbij dan ooit” (2020).
3. Inclusion Worldwide – “Recente experimenten met het basisinkomen in hoge- en middeninkomenslanden” (2021).
4. BNNVARA/Joop – “Fins onderzoek: basisinkomen zorgt voor minder stress en meer geluk” (2020).
5. Basisinkomen.nl – “Fins experiment: een beroerde afwijking van een universeel basisinkomen” (2019).
6. Stichting Beroepseer – “Kapitaal, arbeid en macht in de Eeuw van Automatisering” (2019).
7. FlexNieuws – “De mythe van automatisering: hoe AI afhankelijk blijft van goedkope arbeid” (2025).
8. CPB – “Technologie, de arbeidsmarkt en de rol van beleid”.
9. CPB – “Keuzes in Kaart 2027–2030” (2025).